Kunanmi kuyaymanta hamutani, kaypi runakuna kikinkullapiña iñinku, imata ruraspankupas kikinkupa munaynillankupaqña atinku. Manam takyaq kuyanakuy kanchu; warmakuna yachaywasikunapipas kuyayta imatahina qawarinku.

Kuyayqa tukuy tiqsi muyupi ñawray yuyayman tukun, kuyayqa ancha imaymana, manayá ñuqallanchikpa sunquchakuyllasqanchikchu, ichaqa kawsaywan, masinchikkunawan, kawsaykunawan, uywakunawan, tinkinakusqanchikmi kanman. Manaraqmi allin allin chanintaqa sunquchakunchikchu.

¿Kunan imaynatam kuyayta qawanku?

Kay pachapi redes socialkunapi kuyaytaqa ¨huk hamutayllata qawachiwanchik¨, kuyayqa mana haypana, nitaq huntachiy atiyta rikuchiwanchik, chayqa hawka kanapaq manayá yanapawanchikchu. Primaria yachaywasipi “warmachakunapas chayta rikuspanku kuyayqa imapashina sunquchakuyllam” hamutanku. Chaynallataq, ninku: Kunanqa pitapas kuyallaymanmi hinaspa saqillaymanmi.

Runakuna kikinkullapi hamutachkanku. Imapi yanapaqllata kuyakuytapas, munayninpaqhina kaqllata yachanku. Wakinqa qullqi sunqu kaspanku qullqita anchata kuyanku. Wakinñataq atiyta yachanku kuyayta. Hukkunañataq yachayta kuyayta atinku. Mana kaykuna kaptinqa kuyayninku chinkan. Imapasraykullaa kuyanku, yanqa yanqata masinkunawan tinkinankunku.

¿Imataq kuyay?

González Holguínpa (1608) rimasqanpi, kuyay rimanaqa manam masinchik kuyayllamanchu tukun; paypaqa kuyayqa ayllunchikkunata, llaqtamasinchikunata waqaychaymi, imapipas yanapaspa, imatapas huñulla qispichispa waqaychanchik; wasi ruraypipas huklla llamkaspa, raymikunapipas huñulla mikunatapas ruraspa, masinchikkunawan takispa tusuna. Chay ruraykunan kuyanakuyninchikta simpan.

Hinallataq, Gonzálespaq kuyayqa pachamamata kuyayta yachananchik, ñawpaqta pachamamata kawsaqta qawananchik, hinaspa ruru, yaku, wayra, uywa, pistukuna quwasqanchikmanta yupaychananchik, chaypaqa haywakuykunata haywakuspa, raymichakuspa, yaku raymikunatahina, rurukunata pisillamanta mikuspa, masintin haywanakuspa atinanchik.

Chayna kaptinqa kuyayqa ayniwan ancha tinkisqam, ayniqa manayá quywan chaskiyllawanchu, masinchikkunawan yupaychanakuypipas tarikunmi, yanapanakuypipas, hinallataq, tukuy kawsaykunawan riqsinakusqanchikpipas kawsaymi.

Kuyayqa patmay ruraypipas tarikunmi, chaypi sasachakuykunata llalliyta atinanchik, kay llalliywan hawka kayta maskananchik. Masinchikkunapa nanayninta hampina, siminkunata panchirichispa, kawsayninkunata riqsichispa, yachayninkunata qatipaspa puririchina.

Tiqsi muyupiqa manayá imapas chullallachu, iskay isakaymi imapas kawsan; qari warmiwan, tuta punchawwan, chiri quñiwan, urqu chinawan kawsayta atinku. Sapallanchikqa manayá sumaqtachu sisachwan, iskayqa ñawray kaspapas hukllata kallpanchakunchik, punchaw punchaw kawsayninchikta qapaqyachinanchik.

Chaynallataq, kuyayqa tiqsi muyuwan apanakusqanchikpi rikukun; Pachamamawan, kawsaywan tinkisqa kasqanchikpi, manayá tiqsi muyuta riqsikuyllachu, allinta tukuy sunqumanta yakukunata, rurukunata, uywakunata waqaychana; tukuy kawsaykunata, kawsaqkunata chaninchana. Chaninchayninchik, waqaychayninchik amayá wayrallapichu tukukuchun. Chiqappaq sullullchakunanchik; kuyayqa tukuy kawsaqkunawan hawkapi kawsaymi. Hinallataq, masinchikkunawan kawsasqanchikpi tarikun, yanapanakusqanchikpi, llapanchik waqaychanakusqanchikpi, kuyayqa hatun hatun kallpa masinchikkunawan tinkiwaqninchikmi. Sapa sasa pachapi yanapanakusqanchikwan, raymikunapi huñulla raymichakusqanchikwan, ruraykunapi huklla kawsasqanchikwan aswanta kallpachakun.

Erich Frommpas (2000) kuyaymanta riman, paypaqa kuyayqa manam sayaq sunquchakuyllachu, aswanqa ruraspa kuyayninchikta qawachinanchikmi, rimaylla kaptinqa wayram chinkachinman. Kuyay ninanchikpaqa ñuqanchik masinchikkunamanta yachananchik, masinchikta waqaychaspa wiñachinanchik, rurasqan munayninkunata yachaspa.

Tukuynin

Tukunapaq, tiqsi muyunchik sapa pachawan puririchkan, chaynam iñiykunapas, hamutaykunapas watamanhina puririchkan. Kuyayqa manayá munayllamanchu tukun, aswanqa ¨huk kawsaymi¨ kanman. Chayrayku hawka kayta maskananchik, masinchikkunawanpas huñullapi kawsaspa tarinanchik. Kuyanapaqa allin chiqap tinkinakuytam awana, llaqtanchikpi ruraykuna kaptinpas rurapakuna, masinchikkunawan ayninakuspa kawsana.

Pachamama sumaqta kuyawanchik, chayrayku, ñuqanchik tukuy kawsaqkunata chaninchaspa quwasqanchikta waqaychananchik.

Qillqa maytukuna qawarisqa

Gonzales, D. (1608). Vocabulario de la lengua general de todo el Perú llamada lengua Qquichua o del Inca (T. 1). Imprenta de Francisco del Canto.

Fromm, E. (2000). El arte de amar (31.ª ed., Trad. M. Bosch). Paidós.