Chungui aylluqa La Mar provinciapi, Ayacucho suyupim tarikun. Apurimac, Cusco suyukunawanmi tinkunakun. Hinallataq, yunkan, qichwan, sallqan, punan kanmi. Kay llaqtapiqa qanchis waranqa iskay pachak pusaq chunka qanchisniyuq runakunam tiyanku.

Reglamento 13 Provicionalpa kamachikusqanmanhinaqa, Chungui llaqtaqa capital distritalhina 1821 watapim qispirqan. Hinallataq, 1957 watapi qispikuyninta huntaparqanku, kaypim chunka hukniyuq ayllukuna hinallataq tawa chunka iskayniyuq anexoyuq qispikurqan (Palomino, 1961 hinallataq Lizana 2009).

Chungui distritopim kunankamapas llaqtakuna Chungui, Huarcca, Ccarin, Anama, Angea, Rumichaca, Huecchues, Espinco, Churca, Qotopuquio, Tantarpata, Santa Rosa de Marco, Tiqsipampa, Cachimira, Villavista, Villa Aurora, Chinchibamba, Chinete, Moyabamba tarikunku. Chungui ayllumanqa sasa chayanam. Kay ayllumanqa San Miguel hinallataq Andahuaylasnintam richwan.

Chungui runakunaqa yunkapim cafeyta, kakawta, inchita, yukata, utkuta, miski rurukunata hinallataq kukata tarpunku. Kayta rantikuspankum qullqita huñunku. Qichwanpim sarata, habata, arvejata, cebadata hinatallataq miski wayukunata tarpunku. Chaynallataq, sallqapi ñawray papata tarpunku. Chaymanta qasa pachapi chuñuta ruranku. Chungui runakunam allpamanta yachaykunata riqsinku. Sapakama kawsaykunam kaq allpanpipuni wiñan. Miski rurukunaqa manam papapa wiñananpiqa wiñanmanchu.

2. Llaqta maqtapa paqariyninmanta

Chungui ayllupim imaymana usukunata ruranku. Paykunam, ñawray takikunapi tusunku, takinku hinallataq iñiykunapi iñinku. Huknin kaqmi llaqta maqta takiy, kaytam wayna-sipaskuna kusirikunankupaq quchurikunankupaq ruranku (García, 2009).

Llaqta maqtapa unanchakusqanmantaqa achka qatipaqkunam rimanku. Llaqta maqtaqa qichwa simimantam hamun, iskay rimaypim kachkan. Llaqta rimay hinallataq maqta rimaypiwan kachkan (Jiménez, 2005; García, 2009; Lizana, 2009 hinallataq La Rosa, Quispe ima Ventura, 2017). Kaytam castilla simiman tikrachwan “joven del pueblo” nispa.

Jiménez (2005) qatipasqanmanhinaqa llaqta maqtaqa género musicalsi kanman. Kaytas wayna sipaskuna manaraq awqanakuy sasachakuypachapi kachkaptinraqsi chiri qasa pachapi, chuñuta ruraspanku takiqku. Llaqta maqta usuqa ñawpa unay pachamantaraqsi hamun. Kay sutitas mana qusayuq warmikuna churanmanku kasqa. Paykunas sapa tuta hatuspi qipakuspanku chuñuta qawaqku. Chaymansi, llaqta runakuna bandurriantin rinku. Tutayaykuptinsi lliw quchukunankupaq takinku tusunku. Chaypis, waynakuna hamuqta rikuspa sipaskuna ninku “llaqta maqta hamurqusqa” nispanku. Chaynallataq, wayna sipaskuna tayta mamankumanta Putuapata urquman ayqikuspanku takiqku tusuqku. Qarikunas bandurriata mandolinata waqachiqku, warmikunañataqsi takiqku. Chaynatas paykunaqa takispanku tususpanku kuyanakuytapas utaq warma yanankutapas tarisqanku (La Rosa, Quispe hinallataq Ventura, 2017).

3. Llaqta maqta sasachakuy pachapi takikusqanmanta

Llaqta maqta takiyqa awqanakuy sasachakuypachapiqa llumpay awqasqas kasqan. Hinallataq, awqakunapa millaynin kasqapas. Chaysi, mana llumpaytaqa takisqankuchu. Paka pakakuspallankus waqastin llakistin takikusqanku. Chaynas chay pachakunapiqa karqan. Chaymantapunis, llakillamantaña qillqakuyninpas rimarin. Awasqa takikuyninpas sinchi llakinapaqhina utaq waqanapaqhina uyarikun.

4. Llaqta maqtamanta riqsiykuna

Llaqta maqta qatipaqkunata qatipaspam kaypi qillqani. Manam llumpaychu llaqta maqtataqa qatipanku, aswanqa pisillam qillqasqaku. Chullallatam tesista qillqarqamusqanku. Wakinmi, CVRpaq qatipaspanku maytuta qispichirqanku. Qatipaqkuna, Jiménez (2005) hinallataq La Rosa, Quispe ima Ventura (2017) qillqasqankumanta riqsichisaq.

Yaqa lliw qatipaqkunam ñawpaqta unanchakusqanmanta rimanku. Chaymantañam, sapakama munasqankumanta qatipanku. La Rosa, Quispe hinallataq Ventura (2017) tesis qillqasqankupim llaqta maqta ninku llaqta runakunas anchata kuyakuspanku maypiña kaspankupas llaqta maqtataqa takinkupuni. Lliw Chunguimanta ayqikuqkunas hatun llaqtakunapi tiyaspanku llaqta maqtata takispanku kawsanku. Kayqa, llaqtantas yuyarichin. Llaqta maqta takita uyarispankum llaqtankuta ayllunkuta yuyarispanku llakikunku kusikunkuraqsi. Kay takikunata takispankus paqarimusqankumanta wañunanku pachakama kawsanku.

Hinallataq, qatipaq Jiménez (2005) llaqta maqta takikunata huñuspanmi rimarin. Kay takikunatam lliw runa safacasapi, matrimoniopi, bautizopi, cumpleañopi hinallataq fiesta patronalpi takispanku tusunku. Achka llaqtakunatam kay takiqa huñun. Kay llaqta maqtawanmi llakinkutapas qunqarispanku kusirikunku quchurikunku. Sasachakuy pachapipas takiytaqa manas saqisqankuchu. Nitaq, takiyninkupa qillqantapas awqakunaqa hukmanyachisqankuchu, ichaqa chikallantas paykunaman sayapakuqta yapapasqanku. Chunguipa kawsakuynintam llaqta maqtaqa rimawanchik. Llaqta maqtaqa manam Chugui ayllullapichu takikun. Yaqa lliw La Mar Provinciapim kay llaqta maqta takikunataqa takinku.

5. Llaqta maqtamanta hamutaspa tukuynin

Qipa watakunamanqa, mana qullunanta munaspankum llapan runakuna kaqmanta sumaqta takichkanku. Ayllu umalliqkunapas llaqta maqta huk usukunatapas qapaqyachinankupaqmi yanapakuyta kamachikunku. Hinallataq, wayna sipaskunapas huñu huñupi huñunakuspankum llaqta maqtata kallpanchaspanku purichkanku.

Llaqta runakunapa rimayninpim llaqta maqta kuyay takiyqa unay unaypachamantaraqmi hamun. Kay takikunata takispankum llaki pachapipas kawsanku. Takiyninkupim atiyninku kachkan. Llaqtakunaqa takinkuta takispankum runayayta atinku.

6. Qillqakuna qatiparisqay

Comisión de la Verdad y Reconciliación (2003). Chungui y oreja de perro: consideraciones geopolíticas. En J. García (2009) Chungui, historia, economía y cultura viva (pp. 347). Lima, Perú: Seferis Ediciones.

García, J. Canciones de Chungui. En J. García (2009) Chungui, historia, economía y cultura viva (pp.141-154). Lima, Perú: Seferis Ediciones.

Jiménez, E. (2015). Chungui: Conflicto armado interno, el cantar y bailar del género llaqta maqta. Revista Retablo, 9(62), 16. Perú.

Lizana, M. (2009). Chungui y Viaje a una comunidad andina. En J. García (2009) Chungui, historia, economía y cultura viva (pp. 37-39). Lima, Perú: Seferis Ediciones.

Lizana, M. (2016). Chungui, La Mar Ayacucho: biodiversidad, cultura viva, historia. Recuperado de http://www.chungui.info/chungui/index.php/cultura-viva.

Lizana, M. En J. García (2009) Chungui, historia, economía y cultura viva (pp. 37-39). Lima, Perú: Seferis Ediciones.

Palomino, A. (1961). Datos sobre la creación oficial del distrito de Chungui. En J. García (2009) Chungui, historia, economía y cultura viva (pp.57-60). Lima, Perú: Seferis Ediciones.

Paredes, R. (2009). La elaboración del chuño. En J. García (2009) Chungui, historia, economía y cultura viva (pp. 300). Lima, Perú: Seferis Ediciones.

Comisión de la Verdad y Reconciliación 2002 “Chungui, en la Oreja de Perro. Historia para conocer y nunca olvidar”. En Boletín Informativo N.° 6. CVR-Ayacucho, Perú.

Jiménez, E. (2005). Chungui Violencia y trazos de memoria. Instituto de Estudios Peruanos.

La Rosa, Quispe y Ventura (2017). “Llaqta maqta, manifestación cultural y sentido de comunidad de residentes chunguinos en Ayacucho” (tesis de maestría). Pontificia Universidad Católica del Perú Escuela de Posgrado.

Alcántara, Y. (2019). La música y su carácter unificador y revitalizador de la cultura andina en la novela corta Diamantes y pedernales de José María Arguedas (Tesis de maestría). Universidad Nacional Mayor de San Marcos, Lima, Perú.